Słuchać to nie znaczy słyszeć. O metodzie Tomatisa i rozwoju dziecka rozmawiamy z Beatą Gers - psycholog, neurologopedą, neuroterapeutą.

Coraz częściej rodzice słyszą o metodzie Tomatisa. Czym ona właściwie jest i skąd jej rosnąca popularność?

To metoda neurosensoryczna, która wspiera rozwój dziecka poprzez trening słuchowy. Została opracowana przez Alfreda Tomatisa, który zauważył, że ucho jest jednym z najważniejszych „wejść” do mózgu. To, jak dziecko przetwarza dźwięki, wpływa na uwagę, koncentrację, rozwój mowy, uczenie się i emocje. Jak powiedział Alfred Tomatis: „Można dobrze słyszeć, ale źle słuchać”, i to zdanie doskonale oddaje sens tej metody.

Czyli dziecko może dobrze słyszeć, a mimo to mieć trudności rozwojowe?

Tak i to zdarza się bardzo często. Słyszenie to proces bierny, natomiast słuchanie jest aktywne i wymaga zaangażowania mózgu. Dziecko może mieć prawidłowy słuch fizjologiczny, a jednocześnie mieć trudność z koncentracją, rozumieniem poleceń czy nauką. Wtedy mówimy o trudnościach w przetwarzaniu słuchowym.

Dla jakich dzieci przeznaczona jest ta metoda?

Od lat pracuję jako psycholog i neurologopeda, a także konsultant metody Tomatisa. Wspieram dzieci ze spektrum autyzmu, ADHD, z trudnościami szkolnymi czy opóźnionym rozwojem mowy lub mutyzmem wybiórczym. Właśnie u takich dzieci metoda Tomatisa przynosi szczególnie dobre efekty, dlatego tak często po nią sięgam.

Kto może skorzystać z tej metody?

Metoda Tomatisa nie jest przeznaczona wyłącznie dla dzieci z trudnościami. Korzystają z niej również osoby rozwijające się prawidłowo, u których chcemy wzmocnić koncentrację, zdolności językowe czy potencjał poznawczy, na przykład przed ważnymi egzaminami. Bardzo dobrze sprawdza się także jako wsparcie w nauce języków obcych, ponieważ każdy język ma swoją charakterystyczną melodię, często odmienną od naszej ojczystej.

Trening uwagi słuchowej to w pewnym sensie „ćwiczenia dla mózgu” – wspiera jego sprawność, poprawia sposób przetwarzania bodźców dźwiękowych, ale też pomaga w relaksacji, wyciszeniu i przywróceniu równowagi emocjonalnej. Dla wielu dziecii dorosłych jest to pierwszy moment w ciągu dnia, kiedy naprawdę mogą się odprężyć i poczuć wewnętrzny spokój.

Jak wygląda pierwszy krok w kierunku terapii Metodą Tomatisa®?

Zaczynamy od spotkania diagnostycznego, podczas którego szukamy przyczyny trudności, a nie tylko ich objawów. Rozmawiam z rodzicem, analizuję rozwój dziecka i jego codzienne funkcjonowanie. Następnie wykonuję badanie uwagi słuchowej, które pokazuje, jak pracuje system słuchowy. Na tej podstawie powstaje indywidualny program terapii, dopasowany do wieku, potrzeb i możliwości psychofizycznych dziecka.

Jak wygląda sama terapia?

Trening Tomatisa ma charakter pasywny i aktywny. W części pasywnej dziecko słucha przez specjalnie zaprojektowane słuchawki odpowiednio dobranej muzyki. To nie jest zwykłe słuchanie. Dźwięk jest odpowiednio filtrowany i modulowany, aby stymulować mózg i poprawiać jego funkcjonowanie. W części aktywnej dziecko wykonuje ćwiczenia głosowe lub językowe, które dodatkowo wspierają rozwój mowy i komunikacji.

A w jaki sposób przebiega?

Terapia odbywa się w blokach. Najczęściej są to trzy serie treningowe, trwające po około 14 dni każda. Program jest zawsze dostosowany indywidualnie do dziecka i jego możliwości. Trening może odbywać się zarówno w placówce, jak i w domu, co daje duży komfort również rodzicom.

Dlaczego ta metoda jest tak istotna w rozwoju?

Ponieważ ogromna część uczenia się oparta jest na słuchu. Jeśli dziecko nie przetwarza dźwięków efektywnie, szybciej się męczy, ma trudności z koncentracją i nie nadąża za wymaganiami – zarówno tymi stawianymi przez rodziców, jaki w przedszkolu czy szkole. Często słyszymy wtedy, że „nie słucha” lub „jest niegrzeczne”, choć ono po prostu jeszcze nie potrafi efektywnie słuchać.

Jakie korzyści najczęściej obserwuje Pani u swoich podopiecznych?

Kiedy poprawiamy funkcjonowanie systemu słuchowego, zmienia się bardzo wiele. Dziecko zaczyna lepiej rozumieć, szybciej się uczyć, jest spokojniejsze i bardziej pewne siebie. Bardzo często pojawia się też mowa u dzieci, które wcześniej nie mówiły lub mówiły niewiele – to jeden z najbardziej poruszających efektów terapii.

Czego rodzice najczęściej nie zauważają lub mylnie interpretują w codziennym funkcjonowaniu dziecka?

Najczęściej nie dostrzegają różnicy między brakiem chęci a brakiem umiejętności. Zachowania dziecka bywają odbierane jako nieposłuszeństwo czy brak współpracy, a tymczasem bardzo często wynikają z trudności rozwojowych. Dziecko nie odmawia, „bo tak”, tylko naprawdę nie potrafi wykonać pewnych zadań i to jest kluczowa różnica, którą uświadamiamy sobie w trakcie terapii.

Co powiedziałaby Pani rodzicom, którzy się jeszcze wahają i odkładają decyzję o diagnozie?

Przede wszystkim, żeby nie odkładali tego na później. Rozwój dziecka dzieje się „tu i teraz” i naprawdę nie warto czekać z nadzieją, że „samo przejdzie”. Im wcześniej znajdziemy przyczynę trudności, tym skuteczniej możemy pomóc i tym szybciej zobaczymy realną zmianę w funkcjonowaniu dziecka.

Kiedy szczególnie nie powinniśmy zwlekać z działaniem?

Warto powiedzieć to bardzo jasno - jeśli dziecko w wieku półtora roku czy dwóch lat nie mówi, to nie jest moment na czekanie. To jest moment na działanie, na diagnozę i na wsparcie. Około pierwszego roku życia pojawiają się pierwsze słowa, około 18. miesiąca dziecko zwykle używa kilkunastu wyrazów, a w drugim roku życia jego słownik powinien być już wyraźnie rozbudowany, a w wypowiedziach powinny pojawić się proste dwuwyrazowe zdania.

Jeżeli tych etapów nie ma, to nie jest to „późne mówienie”, tylko sygnał, że warto sprawdzić, dlaczego rozwój mowy się zatrzymał. I w takiej sytuacji naprawdę nie warto słuchać podpowiedzi typu „ma jeszcze czas”, czy – co słyszę najczęściej – „chłopcy mówią później”. Takie przekonania mogą sprawić, że stracimy cenny czas, którego w rozwoju dziecka po prostu nie da się odzyskać. Im szybciej zareagujemy, tym większa szansa na skuteczną pomoc i realną zmianę w funkcjonowaniu.

Co jest najważniejsze w podejściu do dziecka? 

Każde dziecko zasługuje, żeby ktoś naprawdę je usłyszał i zrozumiał, zanim zacznie się je oceniać. I bardzo często właśnie od tej zmiany perspektywy zaczyna się skuteczne wsparcie.

Na koniec bardzo ważna informacja dla rodziców - obecnie Fundacja Podaruj Dziecku Przyszłość wraz z Mazowieckim Centrum Terapii Tomatis prowadzi darmowe konsultacje i diagnozy przetwarzania słuchowego dla dzieci. To ogromna szansa dla rodziców, którzy chcą zrozumieć trudności swojego dziecka i dowiedzieć się, jak mogą mu pomóc.

Beata Gers: psycholog, neurologopeda, neuroterapeuta, certyfikowany diagnosta ADOS-2, konsultant ekspert Tomatisa (Poziom 4), certyfikowany przez Polskie Towarzystwo Dyslektyczne koordynator ds. profilaktyki dysleksji. Specjalizuje się w pracy z dziećmi z autyzmem, ADHD, dysleksją, opóźnionym rozwojem mowy, wadami wymowy, niedosłuchem oraz z wcześniakami i niemowlętami. Współzałożycielka EDUKIDSMED – organizacji prowadzącej na terenie Sierpca Terapeutyczny Punkt Przedszkolny dla dzieci ze spektrum autyzmu, gdzie pełni funkcję dyrektora, oraz przedszkole włączające Akademię Samodzielności.